حتماً در شرایطی قرار داشتهاید که مطلبی را با دقت توضیح دهید، اما دانشآموزان یا دانشجویان بهخوبی درگیر فرآیند یادگیری نشوند. باید بگوییم کیفیت یادگیری به میزان درگیری فرد با فرآیند یادگیری ارتباط دارد. یادگیری تعاملی فرصتی ایجاد میکند تا افراد فقط شنونده نباشند و با پرسیدن، پاسخ دادن، گفتوگو، حل مسئله و انجام فعالیت در مسیر یادگیری نقش داشته باشند. برای معلمان و استادان، این روش میتواند راهی برای شناخت بهتر میزان درک یادگیرندگان و شناسایی نقاط ضعف آنها در طول آموزش باشد. اگر میخواهید بدانید یادگیری تعاملی چیست، چه مزایایی دارد و چگونه میتوان آن را در کلاس درس اجرا کرد، تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.
یادگیری تعاملی چیست؟
در تعریف یادگیری تعاملی باید بگوییم که روشی آموزشی است که در آن دانشآموز و دانشجو بهصورت فعال در فرآیند یادگیری حضور دارد و فقط شنونده یا دریافت کننده محتوای آموزشی نیست. در این شیوه که یکی از روش های تدریس نوین و خلاقانه است، یادگیرنده با محتوای درس، معلم، همکلاسیها یا فعالیتهای آموزشی تعامل میکند و از طریق پاسخ دادن، پرسیدن، حل مسئله، گفتوگو، انجام فعالیت و دریافت بازخورد، در یادگیری نقش دارد.
تفاوت اصلی یادگیری تعاملی با شنیدن اطلاعات، در نوع فرآیند آموزشی است. ممکن است دانشآموز توضیحات را کامل بشنود، اما تا زمانی که درباره آن فکر نکند، سؤال نپرسد، پاسخ خود را ارائه ندهد یا دانستههایش را در فعالیت به کار نگیرد، فرصت محدودی برای بررسی میزان درک خود دارد.
مبنای یادگیری تعاملی چیست؟
بر اساس دیدگاه مبنای یادگیری تعاملی، یادگیرنده باید در فرآیند آموزش حضور فعال داشته باشد و صرفاً دریافتکننده اطلاعات نباشد. مشارکت، بازخورد، تعامل اجتماعی و تجربه عملی از عناصر مهم این رویکرد هستند. در چنین محیطی، یادگیری به فرآیندی است که در آن دانشآموز فکر میکند، واکنش نشان میدهد، اشتباه میکند و آموختههای خود را اصلاح میکند. با این وجود آیا میدانید مبنای یادگیری تعاملی چیست؟ مبنای یادگیری تعاملی عبارت است از:
یادگیری بر پایه مشارکت فعال
یادگیری فعال چیست؟ در یادگیری تعاملی و فعال، دانشآموز باید کاری بیشتر از گوش دادن و یادداشت کردن انجام دهد. او میتواند در بحث شرکت کند، مسئلهای را حل کند، درباره موضوع نظر دهد یا برای سؤال آموزشی، پاسخ ارائه کند. این مشارکت باعث میشود ذهن دانشآموز هنگام دریافت محتوا، درگیر پردازش و سازماندهی اطلاعات شود.
نقش بازخورد در یادگیری
دانشآموز برای اصلاح مسیر یادگیری خود باید بداند پاسخ یا برداشت او تا چه اندازه درست است. بازخورد سریع معلم این امکان را فراهم میکند که اشتباهات در ذهن، اصلاح شوند. برای مثال، وقتی دانشآموز در فعالیت کلاسی پاسخ نادرستی ارائه میدهد و معلم بلافاصله دلیل اشتباه را توضیح میدهد، او فرصت پیدا میکند برداشت خود را بازبینی کند.
ارتباط و تعامل اجتماعی
تعامل با دیگران هم میتواند به فرآیند یادگیری و درک مطلب کمک کند. گفتوگو با معلم، همکاری با همکلاسیها، توضیح دادن یک مفهوم برای دیگران و شنیدن دیدگاههای متفاوت، فرصتهای بیشتری برای یادگیری ایجاد میکند.
تجربه عملی بهجای حفظ کردن
یکی از پایههای مهم یادگیری تعاملی، استفاده از آموختهها در فعالیتهای عملی است. زمانی که دانشآموز یک مفهوم را در حل مسئله، انجام آزمایش، اجرای پروژه یا یک موقعیت واقعی به کار میگیرد، فقط به خاطر سپردن اطلاعات کافی نیست و باید درباره نحوه استفاده از آن تصمیم بگیرد. این فرآیند به ترکیب دانش جدید با دانستههای قبلی کمک میکند و باعث میشود فرآیند یادگیری بهتر شود.
تفاوت یادگیری تعاملی و آموزش سنتی چیست؟
تفاوت یادگیری تعاملی و آموزش سنتی بیشتر به نقش معلم و دانشآموز، شیوه انتقال و ساخت دانش، میزان مشارکت و نحوه ارزیابی مربوط میشود. در آموزش سنتی، بخش زیادی از زمان کلاس به ارائه محتوا از سوی معلم اختصاص پیدا میکند. در مقابل، یادگیری تعاملی تلاش میکند بخشی از زمان آموزش را به فعالیت، گفتوگو، حل مسئله و بازخورد اختصاص دهد.
| آموزش سنتی | یادگیری تعاملی |
|---|---|
| معلممحور | دانشآموزمحور |
| انتقال اطلاعات | ساخت و پردازش دانش |
| مشارکت محدود | مشارکت فعال |
| عمدتاً ارتباط یکطرفه | ارتباط و تعامل دوسویه |
| تأکید بیشتر بر ارائه محتوا | تأکید بر فعالیت و کاربرد محتوا |
| ارزیابی پایانی | بازخورد و ارزیابی مستمر |
| تمرکز بیشتر بر دریافت اطلاعات | تمرکز بر فکر کردن، مشارکت و حل مسئله |
| فعالیت عمدتاً فردی | امکان فعالیت فردی و گروهی |
مزایای یادگیری تعاملی چیست؟
یادگیری تعاملی فقط شیوهای برای جذابتر کردن فضای کلاس نیست، بلکه میتواند نحوه درگیری دانشآموز با محتوای آموزشی را نیز تغییر دهد. در این روش، دانشآموز فرصت بیشتری برای فکر کردن، گفتوگو، حل مسئله و بهکارگیری آموختههای خود دارد. مزایای یادگیری تعاملی، عبارتاند از:
1. افزایش مشارکت دانشآموزان
در کلاس تعاملی، دانشآموز فقط منتظر توضیح معلم نمیماند و در بخشهای مختلف درس فرصت اظهار نظر و فعالیت پیدا میکند. پرسشوپاسخ، نظرسنجی، گفتوگوی گروهی و حل تمرین از جمله فعالیتهایی هستند که مشارکت را افزایش میدهند. این مشارکت به معلم کمک میکند میزان درگیری دانشآموزان با موضوع درس را بهتر ارزیابی کند.
2. بهبود درک مفاهیم
درک یک مفهوم با حفظ کردن تعریف آن یکسان نیست. دانشآموز زمانی میتواند میزان دانش خود را بهتر بررسی کند که درباره موضوع صحبت کند، آن را توضیح دهد یا در یک مسئله به کار ببرد. فعالیتهای تعاملی فرصتی را فراهم میکنند که و دانشآموز اطلاعات را پردازش و با دانستههای قبلی خود مرتبط کند.
3. افزایش مهارت حل مسئله
حل مسئله نیازمند آن است که دانشآموز بتواند اطلاعات موجود را بررسی و برای رسیدن به پاسخ مناسب از آنها استفاده کند. در یادگیری تعاملی میتوان مسئله را بهصورت فردی یا گروهی در اختیار دانشآموزان قرار داد و از آنها خواست درباره راهحلهای مختلف بحث کنند.
4. تقویت کار گروهی
تعامل میان دانشآموزان میتواند مهارتهایی مانند گفتوگو، تقسیم مسئولیت، گوش دادن به دیدگاه دیگران و رسیدن به تصمیم مشترک را تقویت کند. در فعالیت گروهی، هر دانشآموز با روش فکر کردن و دیدگاه متفاوتی روبهرو میشود و باید برای پیشبرد فعالیت با اعضای گروه همکاری کند.
5. افزایش انگیزه یادگیری
وقتی دانشآموز یا دانشجو در جریان درس نقش دارد، تجربه او از کلاس فقط دریافت اطلاعات نیست. انتخاب پاسخ، مشارکت در بحث، حل مسئله یا ارائه نتیجه فعالیت میتواند احساس مسئولیت بیشتری در فرآیند یادگیری برای فرد ایجاد کند. همچنین فعالیتهای متنوع، یکنواختی کلاس را کاهش داده و فرصت بیشتری برای کنجکاوی و اظهار نظر به وجود میآورند.
6. ایجاد تجربه آموزشی بهتر
تجربه آموزشی، زمانی میتواند برای یادگیرنده معنادارتر باشد که میان محتوای درس، فعالیت و بازخورد ارتباط وجود داشته باشد. یادگیری تعاملی این امکان را فراهم میکند که دانشآموز در طول فرآیند آموزش، پاسخ خود را بررسی کند و درباره آموختههایش بازخورد بگیرد.
روشها و تکنیکهای یادگیری تعاملی
روشهای یادگیری تعاملی باید متناسب با هدف درس، سن دانشآموزان، نوع محتوا و زمان کلاس انتخاب شوند. هدف از این روشها فقط سرگرم کردن دانشآموز نیست، بلکه باید او را به فکر کردن، مشارکت، توضیح دادن، همکاری یا استفاده از آموختهها وادار کنند. از مهمترین روشهای یادگیری تعاملی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
بحث گروهی
در بحث گروهی، معلم یک موضوع، مسئله یا سؤال مشخص را مطرح میکند و دانشآموزان یا دانشجویان درباره آن با یکدیگر گفتوگو میکنند. بهتر است موضوع بحث بهگونهای انتخاب شود که پاسخ آن فقط با تکرار متن کتاب به دست نیاید و فرد برای بیان نظر خود نیاز به استدلال داشته باشد. معلم در این روش بیشتر نقش هدایتکننده دارد و میتواند با پرسشهای تکمیلی، مسیر گفتوگو را حفظ کند.
پرسشوپاسخ
پرسشوپاسخ یکی از سادهترین روشهای ایجاد تعامل در کلاس است، اما کیفیت سؤالها اهمیت زیادی دارد. سؤالهایی که فقط یک پاسخ کوتاه و حفظی دارند، فرصت محدودی برای تفکر ایجاد میکنند؛ در مقابل، سؤالهای مفهومی، تحلیلی و کاربردی دانشجو و دانشآموز را به توضیح دادن و استدلال کردن دعوت میکنند. مدرس میتواند ابتدا فرصت کوتاهی برای فکر کردن بدهد و سپس از دانشآموزان بخواهد پاسخ خود را ارائه کنند.
یادگیری مشارکتی
در روش تدریس مشارکتی، دانشآموزان و دانشجویان در گروههای کوچک قرار میگیرند تا برای رسیدن به یک هدف آموزشی مشترک با یکدیگر کار کنند. برای مثال، اعضای هر گروه میتوانند بخشی از یک موضوع را بررسی کنند، سپس نتیجه را برای سایر گروهها توضیح دهند. تعیین وظایف مشخص برای اعضای گروه اهمیت دارد تا مشارکت فقط به یک یا دو دانشآموز محدود نشود.
پروژههای عملی
در این مورد از روش های یادگیری موثر، فرد یادگیرنده آموختههای خود را برای تولید یک نتیجه مشخص به کار میگیرد. این نتیجه میتواند گزارش، ارائه، تحقیق، آزمایش، پوستر یا محصول آموزشی باشد. پروژه عملی زمانی با یادگیری تعاملی هماهنگ است که دانشآموز در انتخاب، بررسی، اجرا و ارائه فعالیت با افراد همکاری داشته باشد.
بازیهای آموزشی
بازیهای آموزشی میتوانند مفاهیم درسی را در قالب فعالیتی هدفمند به دانشآموز آموزش دهند. برای نمونه، معلم میتواند از مسابقه پرسشهای مفهومی، حل مسئله گروهی یا چالشهای کوتاه مرتبط با درس استفاده کند. نکته مهم این است که عنصر بازی نباید هدف آموزشی را تحتالشعاع قرار دهد؛ هر فعالیت باید مشخص کند دانشآموز قرار است چه مفهومی را یاد بگیرد یا چه مهارتی را تمرین کند.
نظرسنجی و آزمون تعاملی
نظرسنجی و آزمون تعاملی امکان دریافت پاسخ تعداد زیادی از دانشآموزان را در مدت کوتاهی فراهم میکنند. در این مورد از روشهای یادگیری تعاملی، معلم میتواند پس از ارائه یک مطلب، سؤالی مفهومی را مطرح کند و پاسخهای دانشآموزان را بررسی کند. اگر پاسخها نشان دهند که بخشی از کلاس مفهوم را درست درک نکردهاند، معلم میتواند توضیح خود را متناسب با همان نتیجه تغییر دهد. در روشهای آموزشی مبتنیبر نظرسنجی، ترکیب پاسخ اولیه با گفتوگوی دانشآموزان و پاسخ مجدد میتواند فرصت بیشتری برای استدلال و یادگیری ایجاد کند.
ارائه توسط دانشآموزان
ارائه دادن دانشآموزان باعث میشود یادگیرنده بخشی از مسئولیت انتقال محتوا را بر عهده بگیرد. دانشآموز برای ارائه یک موضوع باید اطلاعات را بررسی، دستهبندی و با زبان خود بیان کند؛ همین فرآیند میتواند میزان درک او از موضوع را مشخص نماید. پس از ارائه نیز میتوان زمانی را به پرسشهای سایر دانشآموزان و دریافت بازخورد اختصاص داد.
یادگیری تعاملی در کلاس آنلاین چگونه اجرا میشود؟
یادگیری تعاملی در کلاس آنلاین زمانی شکل میگیرد که ارتباط میان مدرس، دانشآموز و محتوای آموزشی فقط به پخش صدا و تصویر محدود نباشد. در کلاس مجازی مؤثر، دانشآموز باید فرصت پرسیدن، پاسخ دادن، مشارکت در فعالیتها و دریافت بازخورد داشته باشد. ابزارهایی مانند گفتوگوی متنی، نظرسنجی، تخته و اشتراک صفحه که پلتفرم الوکام در اختیار معلمان و استادان قرار میدهد، میتوانند این تعامل را تقویت کنند.
نبود ارتباط مستقیم
در کلاس حضوری، معلم میتواند واکنش دانشآموزان را تا حد زیادی از حالت چهره و حضور فیزیکی آنها تشخیص دهد؛ اما در کلاس آنلاین این ارتباط محدودتر است. خاموش بودن دوربین یا میکروفون و فاصله فیزیکی میتواند تشخیص میزان درگیری دانشآموز با درس را دشوار کند. به همین دلیل، استفاده از چت، پرسشهای کوتاه و فعالیتهای مشارکتی اهمیت بیشتری پیدا میکند. این ابزارها به مدرس کمک میکنند ارتباط دوسویه را در طول جلسه حفظ کند.
کاهش تمرکز
عوامل حواسپرتی در محیط خانه نسبت به کلاس حضوری دانشآموز بیشتر است. اگر بخش زیادی از جلسه توضیحات طولانی و یکطرفه باشد، فرصت مشارکت دانشآموزان کاهش مییابد. تقسیم محتوا به بخشهای کوتاه و وجود فعالیت میان آنها میتواند دانشآموز را بیشتر درگیر نگه دارد. برای مثال، مدرس میتواند پس از توضیح یک مفهوم، یک پرسش مطرح کند و از دانشآموزان بخواهد پاسخ خود را در چت یا یک نظرسنجی آنلاین ثبت کنند.
سخت شدن مشارکت دانشآموزان
در کلاس آنلاین ممکن است تمام دانشآموزان به یک اندازه در بحث شرکت نکنند. برخی افراد به دلیل خجالت، مشکلات فنی یا نگرانی از اشتباه کردن، کمتر صحبت میکنند. بنابراین، مشارکت نباید فقط به باز کردن میکروفون و صحبت کردن محدود شود. امکان پاسخ متنی، رأی دادن، نوشتن روی تخته مشترک یا انجام فعالیت گروهی میتواند راههای بیشتری برای مشارکت را در اختیار دانشآموزان قرار دهد.
استفاده از ابزارهای مشارکتی
ابزارهای مشارکتی به دانشآموز اجازه میدهند بخشی از فعالیت آموزشی را خودش انجام دهد. برای مثال، گروهی از دانشآموزان میتوانند درباره یک مسئله گفتوگو کنند، پاسخ مشترکی ارائه دهند یا نتیجه فعالیت خود را با سایر اعضای کلاس به اشتراک بگذارند. در انتخاب ابزار، باید به اهداف آموزشی توجه کرد و نه فقط نمایش محتوا. در پلتفرمهایی مانند الوکام میتوان از قابلیتهای ارتباطی و تعاملی کلاس آنلاین برای نزدیکتر کردن ارتباط مدرس و دانشآموز استفاده کرد.
پرسشوپاسخ لحظهای
پرسشوپاسخ لحظهای یکی از سادهترین راهها برای جلوگیری از یکطرفه شدن یادگیری است. مدرس میتواند در فواصل مشخص، پرسشهایی درباره محتوای تدریس شده مطرح کند و از دانشآموزان بخواهد پاسخ خود را ارسال کنند. این کار علاوهبر افزایش مشارکت، اطلاعاتی درباره میزان یادگیری دانشآموزان در اختیار مدرس قرار میدهد.
اشتراک صفحه
اشتراک صفحه، زمانی مفید است که مدرس بخواهد محتوایی را بهصورت زنده بررسی یا اجرا کند. نمایش آزمایش، حل مسئله، بررسی نمودار یا آموزش کار با نرمافزار را میتوان از این طریق برای دانشآموزان نشان داد. در این روش بهتر است مدرس فقط صفحه خود را نمایش ندهد، بلکه همزمان از دانشآموزان بخواهد درباره محتوای نمایش داده شده نظر بدهند یا مرحله بعدی فعالیت را پیشبینی کنند.
تخته سفید
تخته سفید آنلاین که پلتفرم الوکام ارائه میدهد، میتواند بخشی از تعامل فیزیکی کلاس را به محیط مجازی منتقل کند. مدرس میتواند روی آن بنویسد، مسئلهای را مرحلهبهمرحله حل کند یا نمودار رسم کند. این قابلیت برای درسهایی که نیاز به نوشتن، رسم کردن یا حل تمرین دارند اهمیت بیشتری پیدا میکند.
فعالیت گروهی
فعالیت گروهی در کلاس میتواند یادگیری تعاملی را در کلاس آنلاین افزایش دهد. مدرس میتواند یک مسئله یا موضوع مشخص را میان چند گروه تقسیم کند و از هر گروه بخواهد در مدت مشخص به پاسخی مشترک برسد. سپس نماینده هر گروه نتیجه فعالیت را برای سایر دانشآموزان توضیح دهد و اعضای کلاس درباره آن نظر بدهند. این فرآیند علاوهبر یادگیری محتوای درس، فرصت گفتوگو، همکاری و توضیح دادن را نیز ایجاد میکند.
در نهایت باید بگوییم، الوکام میتواند بهعنوان یکی از گزینههای برگزاری کلاس آنلاین مورد توجه قرار گیرد؛ بهویژه زمانی که مدرس قصد دارد در ارتباط زنده از فعالیتهای مشارکتی بهره ببرد.
چگونه یک کلاس تعاملی طراحی کنیم؟
چگونه یک کلاس فعال داشته باشیم؟ برای طراحی کلاس تعاملی باید اهداف آموزشی مشخصی وجود داشته باشد. معلم باید بداند دانشآموز در پایان جلسه قرار است چه چیزی را بفهمد، چه مهارتی به دست آورد یا چه مسئلهای را بتواند حل کند. سپس میتوان فعالیتها و ابزارهایی را انتخاب کرد که دانشآموز را برای رسیدن به همان هدف درگیر کنند. راههای طراحی کلاس با رویکرد یادگیری تعاملی عبارتاند از:
- هدف آموزشی مشخص کنید: پیش از شروع کلاس مشخص کنید دانشآموز در پایان جلسه باید به چه نتیجهای برسد. هدف میتواند درک یک مفهوم، توانایی حل یک مسئله، مقایسه دو موضوع یا اجرای یک مهارت باشد. سپس هر فعالیت تعاملی را با همان هدف مرتبط کنید.
- فعالیت مشارکتی طراحی کنید: فعالیتی انتخاب کنید که دانشآموز برای انجام آن مجبور به فکر کردن و مشارکت باشد. حل مسئله، بحث گروهی، بررسی نمونه واقعی یا انجام پروژه کوتاه میتواند چنین نقشی داشته باشد. فعالیت مشارکتی زمانی اثربخشتر است که نتیجه آن در ادامه کلاس بررسی و درباره آن بازخورد داده شود.
- فرصت پرسش ایجاد کنید: تعامل نباید فقط زمانی اتفاق بیفتد که دانشآموز داوطلب پرسیدن سؤال شود. مدرس میتواند در نقاط مشخصی از درس مکث کند و فرصت پرسش ایجاد کند. توجه کنید که پاسخ به پرسشها بخشی از روند آموزشی باشد و صرفاً در پایان جلسه به آنها پرداخته نشود.
- بازخورد سریع بدهید: بازخورد سریع به دانشآموز نشان میدهد پاسخ او تا چه اندازه درست بوده و برای اصلاح آن چه کاری باید انجام دهد. این بازخورد میتواند پس از یک پرسش، فعالیت گروهی، آزمون کوتاه یا ارائه دانشآموز باید. لازم نیست هر بازخوردی طولانی باشد؛ توضیح دقیق درباره اشتباه و اشاره به مسیر اصلاح آن میتواند کافی باشد.
- از ابزارهای مناسب استفاده کنید: ابزار آموزشی باید بر اساس هدف کلاس انتخاب شود، نه بهدلیل جدید یا جذاب بودن آن. اگر هدف بررسی سریع میزان یادگیری است، نظرسنجی یا آزمون کوتاه میتواند مناسب باشد؛ اگر هدف حل مسئله بهصورت مشترک است، تخته سفید یا فضای همکاری کاربرد بیشتری دارد. در کلاس آنلاین نیز اشتراک صفحه، گفتوگو، تخته سفید و ابزارهای مشارکتی میتوانند در کنار یکدیگر استفاده شوند.
جمعبندی
یادگیری تعاملی با مشارکت فعال دانشآموز، فرآیند آموزش را از دریافت صرف اطلاعات فراتر میبرد. مشارکت، گفتوگو، تجربه عملی و بازخورد مستمر از مهمترین پایههای این روش آموزشی هستند. این رویکرد در کلاس آنلاین نیز با استفاده از ابزارهای مشارکتی و ارتباطی قابل اجراست. در نهایت، طراحی هدفمند فعالیتها و انتخاب ابزار مناسب، نقش مهمی در اثربخشی یادگیری تعاملی دارد.
سؤالات متداول
یادگیری تعاملی، روشی آموزشی است که در آن دانشآموز در فرآیند یادگیری مشارکت فعال دارد و فقط دریافتکننده اطلاعات نیست.
مبنای آن مشارکت فعال یادگیرنده، تعامل با معلم و سایر دانشآموزان، دریافت بازخورد و استفاده عملی از آموختههاست. در این رویکرد، دانشآموز با فکر کردن، توضیح دادن، تمرین کردن و اصلاح اشتباهات، در فرآیند یادگیری نقش مستقیم دارد.
یادگیری فعال بیشتر بر درگیر شدن شناختی دانشآموز با فرآیند یادگیری تأکید میکند. یادگیری تعاملی علاوهبر این جنبه، بر تعامل هدفمند دانشآموز با محتوا، معلم، همکلاسیها و محیط یادگیری نیز تأکید دارد.
بله. کلاس آنلاین میتواند با استفاده از پرسشوپاسخ، نظرسنجی، گفتوگوی متنی، اشتراک صفحه، تخته سفید و فعالیتهای گروهی که در پلتفرم الوکام وجود دارد، به محیطی تعاملی تبدیل شود.
ابزار موردنیاز به هدف آموزشی بستگی دارد. تخته سفید آنلاین، نظرسنجی، آزمونهای کوتاه، گفتوگوی متنی، اشتراک صفحه، اتاقهای گروهی و پلتفرمهای برگزاری کلاس آنلاین از گزینههایی هستند که میتوانند تعامل میان مدرس و دانشآموزان را افزایش دهند.
